Współczesna psychiatria i psychologia uzależnień coraz częściej podkreślają, że uzależnienie rzadko występuje w izolacji. U dużej części pacjentów obserwuje się współwystępowanie kilku zachowań nałogowych jednocześnie — zarówno tych związanych z substancjami psychoaktywnymi, jak i tych o charakterze behawioralnym. Zjawisko to w literaturze określa się jako multiple addictive behaviours, czyli wielorakie zachowania nałogowe. Zrozumienie tego fenomenu jest kluczowe zarówno dla pacjentów, jak i terapeutów, ponieważ obecność kilku uzależnień wpływa na sposób prowadzenia terapii, rokowanie i ryzyko nawrotów.
Kliniczne rozumienie wielorakich zachowań nałogowych
Definicje i klasyfikacje (ICD-11, DSM-5)
W klasyfikacjach medycznych — ICD-11 i DSM-5 — uzależnienia definiuje się jako zaburzenia związane z upośledzeniem kontroli nad zachowaniem, silnym przymusem (craving), kontynuowaniem czynności mimo negatywnych konsekwencji oraz zmianami neuroadaptacyjnymi w układzie nagrody.
ICD-11 wyróżnia zarówno uzależnienia od substancji (Substance Use Disorders), jak i uzależnienia behawioralne, takie jak Gambling Disorder (hazard) czy Gaming Disorder (gry internetowe). DSM-5 uwzględnia hazard jako uzależnienie behawioralne, a gry online jako zaburzenie wymagające dalszych badań (Condition for Further Study).
Wielorakie zachowania nałogowe oznaczają współwystępowanie dwóch lub więcej uzależnień — np. alkohol + hazard,,alkohol + objadanie się. Zjawisko to może dotyczyć nawet 40–60% pacjentów w terapii odwykowej. (źródło: European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction, EU Drug Report 2025).
Mechanizmy neurobiologiczne
Podstawą współwystępowania wielu uzależnień jest podatność układu nagrody — głównie szlaku dopaminergicznego mezolimbicznego. Zmiany w receptorach dopaminowych D2, osłabienie funkcji kory przedczołowej (odpowiedzialnej za kontrolę impulsów) i zwiększona reaktywność na bodźce nagradzające powodują, że osoba uzależniona przejawia podwyższoną wrażliwość na różne typy zachowań, nie tylko te pierwotne.
Innymi słowy — mózg, który „nauczył się” reagować na alkohol, jest bardziej podatny, by w podobny sposób reagować na hazard lub substancje. To tłumaczy, dlaczego pacjenci po odstawieniu jednej formy nałogu mogą szybko rozwinąć inną.
Najczęściej współwystępujące zachowania nałogowe
Alkohol i substancje psychoaktywne
Alkohol bywa jednym z podstawowych i najczęściej współistniejących uzależnień. Osoby uzależnione od alkoholu cechują się wyższym ryzykiem sięgania po środki psychoaktywne. Według raportu EMCDDA (2025) około 25% osób leczonych z powodu alkoholu ma równoległe uzależnienie od substancji.
Hazard
Hazard jest jednym z najczęściej współwystępujących uzależnień behawioralnych. Często łączy się z alkoholem, stymulantami (kokaina, amfetamina) i lekami pobudzającymi. Badania z 2024–2025 roku wykazują, że u nawet 50% osób grających patologicznie występuje nadużywanie alkoholu.
Uzależnienia behawioralne – pornografia, gry, internet
Zachowania oparte na szybkim nagradzaniu — pornografia, gry, social media — mogą stać się substytutem dla substancji. Spotykane są szczególnie u osób po detoksykacji lub w wczesnej abstynencji.
Jak wygląda terapia multiple addictive behaviours?
Terapie rekomendowane przez współczesne wytyczne
W terapii współwystępujących uzależnień stosuje się podejścia o udowodnionej skuteczności:
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)
Skupia się na identyfikacji wzorców zachowań, wyzwalaczy, pracy z impulsami i zmianie schematów myślenia. CBCT (Cognitive-Behavioral Coping Skills Therapy) jest jedną z najlepiej udokumentowanych metod, która wykorzystywana jest w Ośrodku Leczenia Uzależnień Nowy Dzień.
Terapia schematów
Pomaga dotrzeć do emocjonalnych korzeni zachowań: porzuconych potrzeb, schematów deprywacji, wstydu czy samokontroli.
Motywacyjne podejście terapeutyczne (MET)
Wspiera budowanie motywacji wewnętrznej, zwłaszcza w przypadku pacjentów ambiwalentnych.
Społeczność terapeutyczna
Środowisko sprzyjające strukturalnej zmianie nawyków — skuteczne szczególnie przy współwystępowaniu kilku uzależnień.
Dlaczego terapia musi być wielotorowa?
Współwystępowanie nałogów oznacza, że leczenie jednej formy zachowania może odsłonić inną. Pacjent potrzebuje zintegrowanego podejścia: praca z impulsami, struktura dnia, wsparcie społeczne, analiza mechanizmów emocjonalnych.
Statystyki i aktualne dane (2024–2025)
- Według EU Drug Report 2024/2025 około 30 mln Europejczyków spełnia kryteria uzależnienia od alkoholu.
- 14,1 mln osób regularnie przyjmuje nielegalne substancje psychoaktywne.
- Patologiczny hazard w Europie dotyczy 1–2% populacji, a nawet 50% pacjentów hazardowych nadużywa alkoholu.
- Współwystępowanie dwóch lub więcej uzależnień dotyczy 40–60% pacjentów leczonych stacjonarnie.
Wielorakie zachowania nałogowe to złożone zjawisko wynikające z neurobiologicznych, psychologicznych i środowiskowych uwarunkowań. Pacjenci z kilkoma współwystępującymi uzależnieniami wymagają zintegrowanego podejścia terapeutycznego, które jednocześnie obejmuje pracę nad substancjami, zachowaniami oraz schematami emocjonalnymi. Wczesne rozpoznanie wielu nałogów pozwala skuteczniej chronić przed nawrotami i poprawia rokowanie leczenia.
